HERKESİN MİZAHI KENDİNE, KARİKATÜRÜNKİ HERKESE...
Bülent Fidan
Bugüne kadar gerek mizahçılar gerekse bilim adamları, yüzlerce kez “mizah” tanımı yaptılar. Bugünden sonra da yapmaya devam edecekler. Ancak, bu kadar (farklı veya aynı) çok mizah tanımı olmasına rağmen, tüm mizah tanımlarında ortak bir kavram var: “Gülmece”. Yani çok kısa bir tanımlamayla mizah, gülmece yaratan etkinliklerin tümüdür, diyebiliriz.
Peki nedir gülmece yaratan etkinlikler? Bu sorunun cevabı oldukça karmaşık. Mizah kavramı içinde, asıl sorun bu. Gülmece yaratan etkinlikler, kişiden kişiye, kişilerin bulundukları ruhsal/ekonomik/sosyal/kültürel durumlara ve konumlara, toplumdan topluma, çağdan çağa, cinsiyetten cinsiyete farklılık gösterir. Kim, neyi komik bulur; kim, neden güler, kim neye güler? Bilimadamlarının yıllardır cevaplamaya çalıştıkları soru da budur. Kimi bilim adamı beynin fiziksel yapısıyla, kimi psikolojik boyutuyla, kimi hormonlarla, kimi de kültürle uğraşarak tezlerini ispatlamaya ve gülmeyi çözümlemeye çalışır. Bir psikiyatr kendi bilim dalı çerçevesinde değerlendirme yaparken, bir sanatçı da kendi sanat ve plastik değeri açısından değerlendirme yapar. Bu değerlendirmelerde, doğal olarak çıkış noktaları farklı olduğundan, mizah tanımlamaları da farklılık gösterir. Gülmeyece bakış açıları da farklıdır.
Yine de mizahı teknik olarak değerlendirirken, bir takım mizah türleri belirlemek gerekir. Genel olarak bilinen mizah türleri, plastik olarak uygulanışları farklı olsa da espri, şaka, hiciv, alay, nükte, taşlama ve iğneleme şeklinde sıralanabilir. Bu mizah türleri karşımıza karikatür, fıkra, komedi, sözel hiciv, tiyatro oyunu, mizah yazısı, sinema filmi, video filmi, televizyon oyunu, orta oyunu, stand–up gibi uygulamalarla çıkar.
Ve bu mizah türlerinin değişik anlatım yolları vardır. Yazılı, sözel, gösteri ve müzik gibi. Mizah, değişik bilim dallarında, değişik şekillerde yorumlanmasına karşın mizahçı, yukarıda sıraladığığımız uygulamalardan biriyle, ulaşmak istediği hedef kitleye uygun bir de anlatım tarzı seçer. Bu mizahçı için çok önemlidir. Çünkü, ancak seçtiği doğru uygulama ve tarz ile ulaşmak istediği kitleye doğru bir mesaj verebilir. Uygulamalarındaki tarzlar da cinsellik, kara mizah, felsefi, siyasi gibi tarzlardır. Bu nedenle mizahçı mizaha, biraz önce sözünü ettiğimiz bilim adamları gibi yaklaşmaz. Mizahçı için önemli olan, iletmek istediği mesajı, kendi türündeki (karikatür, fıkra, komedi, sözel hiciv, tiyatro oyunu, mizah yazısı, sinema filmi, video filmi, televizyon oyunu, orta oyunu, stand–up gibi) uygulamayla ve hedef kitlesinin anlayacağı bir tarzla/dille verebilmektir. Mizahçı için insanların sadece gülmesi yeterli değildir. Gülerken, aynı zamanda mizahçının anlatmak istediği şeyi, vermek istediği mesajı algılamalarını da sağlamak ister.
Çünkü mizah salt komik olayları, olayların gülünç yanlarını ortaya çıkarmak amacıyla yapılmaz. Mizahın iki amacı vardır. Birincisi mizah etkinliğini izleyene hoşça zaman geçirtmek. İkincisi ve asıl önemli olanı da eleştiridir. Mizahçı, yaptığı mizah etkinliği ile olayların, davranışların, durumların ve/veya kişilerin eleştirisini yapar. Bunu sert bir tarzla değil, komiklik unsurunu da işin içine katarak, eleştirel yaklaşımda bulunur. Böylece eleştirinin daha yumuşamasını, gelebilecek karşı tepkinin de yumuşak olmasını sağlar. Mizahın diğer eleştiri türlerinden ve mizahçının da diğer eleştirmenlerden farkı burada yatar.
Bu eleştirel mizah türlerinden biri de karikatür. Yine kısaca tanımlarkak, “Mizahın çizgisel yolla anlatımı”. Sözel, yazınsal ve gösteri yoluyla yapılan diğer mizah türlerinin aksine karikatürün bir özelliği de kalıcı olmasıdır. Çünkü diğer mizah türleri (mizah yazıları ve son yıllarda komedi gösterilerinin videoya, filme aktarılmış halleri hariç) genelde yapıldığı ortamla sınırlı olmasına karşın karikatür, günümüzde gerek mizah dergilerinde, gerek gazetede ilgili köşelerde, gerekse de koleksiyoncuların biriktirmeleri sonucu kalıcı, kuşaklararası aktarılma özelliği vardır. Bu nedenle de bir tarih malzemesi aracıdır aynı zamanda.
Karikatür, özellikle 1945’lerden sonra gerçek kimliğini kazanmıştır. Başladığı tarihten itibaren genelde yazı ile desteklenen karikatür, Saul Steinberg ile sadece çizgiye yöneldi. Tanımı gereği mizahın çizgiyle anlatımı olan karikatür de eleştiri görevini üstlenmiş durumdadır.
Karikatürü, diğer mizah türlerinden daha etkin olmasını sağlayan ise yazıya gerek kalmadan sadece çizgi ile mesajın verilmesidir. Bu sayede mesajı alan hedef kitle, eleştiriyi anlamak için çok çaba sarfetmeden, üstelik resimsel bir mantıkla mizahi değeri kolayca yakalayabilmekte ve gerekirse bir başkasına dil ile de kolayca aktarabilmektedir.
Yapılan iletişim temelli araştırmalar karikatürde, ana mesajın yanındaki alt mesajların izleyiciyi (hedef kitleyi – karikatürü okuyanı) daha çok etkilediği ve alt mesajların ana mesajın daha iyi anlaşılmasını pekiştirdiği ortaya çıkmıştır.
Örneğin, karikatürde renk kullanımı, çizilen tiplemelerin çizgi özelliği, tiplerin mimikleri, karikatürün boyutu, ana mesajın anlatıldığı ana çizgilerin yanındaki arka fon gibi çizgiler karikatürün etkisini artırmaktadır. Bunun nedeni, karikatürün bir mizah türü olarak yazıdan bağımsız hareket etmesinden kaynaklanır. Yazının üstleneceği açıklamaların her biri, karikatür içindeki bu alt mesajlar sayesinde verilir. Alt mesajlar, karikatürün her toplum tarafından aynı şekilde algılanmasını da kolaylaştıran öğelerdir.
Başta da dediğimiz gibi mizah kişiden kişiye, toplumdan topluma, ülkeden ülkeye, çağdan çağa, cinsiyetten cinsiyete farklı algılanır.
Diğer mizah türlerinde dil, görsel anlatım, yerel özellikler gibi kodlar her izleyici tarafından anlaşılmayabilir. Ancak, mizahın çizgisel anlatım yolu olan karikatürde durum farklıdır. Bir karikatür dünyanın her yerinde aynı mizahı taşır. Bir Rus’un mizah yazısını okumak için Rusça bilmek gerekir. Bir Türk’ün komedi filmini anlayabilmek için Türklerin kültürünü bilmek gerekir. Oysa bir Çinli’nin karikatüründeki mizahı anlamak için bir Çinli olmak ya da Çin kültürünü bilmek gerekmez. Çünkü, diğer mizah türlerinin aksine karikatürün tüm ana ve alt mesajları ve de kullanılan kodlar evrensel değer taşırlar. Bu karikatürün evrensel bir mizah türü olarak, mizahın herkes tarafından farklı algılanmasına karşın, ortak mizah anlayışını taşıyan bir türü ortaya koymaktadır.
EVERYONE’S HUMOUR IS FOR HİM/HERSELF CARTOON’S IS FOR EVERYONE
Up to now both humourists and scientists have defined “humour” hundred times. They will carry on defining humour. But even though there are various definitions of humour, we can say that there is a common notion: “gülmece” (humour). That is, with its shortest definition “humour” is the combination of all activities that result in laughing.
What are these activities? The answer to this question is quite complicated. In the definition of humour, the main problem is this. The activities that create laughing vary from one person to another, the spiritual,/economic/social and cultural state of a person, from a society to another, from an age to another, from one gender to another. Who finds what amusing, who laughs for what reason? Who laughs at what? There are the questions that scientists have been trying to find an answer to. Some scientists consider the physical structure of the mind, some deal with its psychological aspect, some with hormones and some are interested in culture to justify their hypotheses and try to analyze “laughing”. A psychiatrist evaluates this in his own field and an artist considers its value from the point of plastic arts.
Since the starting point of these evaluation is different, naturally the way “humour” is defined differs too. How they regard “gülmece” (humour) differs.
While considering “humour” technically, it is necessary to mention the types of humour. Even if the way it is applied is different, it could be put in order like wit, jokes, satire, wit, satire and mordant wit.
We have cartoons, jokes, comedy, oral satire, theatre plays, satirical writing, films, video films, TV plays, old Turkish open air theatrical representation, stand–up after the application of humour. And the way these are expressed differs like. Written, oral, visual and music... Even humour is applied to different branches of science, to reach, the targetted auidence humour chooses one of the suitable applications that have been mentioned above and this is of great importance for the humourist since he can get his message across only by the right application and style that he chooses. The application styles chosen are sexism. Black humour, philosophy, politics etc. That’s why, the humourist does not approach humour in the same way as scientists. The important thing for the humorist is to be able to get his message across by the application (cartoons, jokes, comedy, oral satire, films, video films, etc.) in the way the targetted auidence could get. Only having people laughing is not sufficient for the humourist. S/He wants to make sure that they understand his/her message while laughing, because humour does not only aim to reveal comic happenings or comic sides of happenings. Humour has two aims: The first one is to have people had a pleasant time. The second and most important one is criticism. The humorist criticizes events, behaviour, situations and/or people by the humour activities.
He has a criticising approach by involving comedy factor but not harshly. Thus, this helps the criticism to be calmer and the probable reaction to be gentler. This is the difference between humour and the other types of criticism and also between the humorist and other critics. One of the critical humour type is cartoon. If we define it shortly, it means “the expressions of humour by the line”. Unlike other humour types: oral, written and shows, another characteristic of cartoon is being enduring because while other types of humour (except humourous writing and comedies filmed recently) are limited to the environment they have been produced, whereas at present due to cartoon being both in humour magazines, in respective columns in newspapers and being collected by collectors has the characteristic of being transferable from one generation to another. For this reason, at the same time it is a historical material.
Cartoon especially after 1945 obtained its real identity. Cartoon that had been supported by writing since its beginning, with Saul Steinberg took a direction towards line. Cartoon that is the expression of humour by the line as stated in its definition has undertaken the duty of criticism.
What makes cartoon more effective than other humour types is to give the message only by using the line without any words. By this means the targetted audience can understand humouristic value by visual logic without much effort and it necessary can pass this onto others orally. The research done on communication has shown that supporting messages next to main messages do affect targetted auidence more and supporting messages reinforce main messages. For instance, in a cartoon the use of colours, the line characteristics of the type–costing drawn, their mimics, the size of a cartoon, background of main lines that express the main message etc. increase the effect of a cartoon. The reason for this is cartoon being independent from writing. The explanations that as a humour type writing will undertake are given thanks to supporting messages in a cartoon. Supporting messages are the elements that facilitate the way cartoon is perceived by each society in the same way.
As was mentioned at the very beginning, the way humour is perceived varies from a person to another, a society to another society, a country to another country, an age to another age, a gender to another.
Codes like language, visual expression, local peculiarities etc. may not be understood by each audience in other humour types. But for cartoon which is the expression of humour by the line the situation is different. A cartoon can carry the same humourous message in any part of the world. To read the satirical writing of a Russian, you have to speak Russian. Whereas you don’t have to know anything about Chinese culture or be Chinese to understand humour given in a Chinese cartoon because unlike other types, all main and supporting messages of a cartoon and codes used are universal. This makes cartoon a universal humour type that has a common perception.
